Dyma oriel o luniau amlygiad dwbl a grewyd gan fyfyrwyr ffotograffiaeth lefel A o Ysgol gyfrwng Gymraeg Sir Gar, Ysgol Maes Y Gwendraeth â Oriel Myrddin a’r artist Grainne Connolly. Daeth yr ysbrydoliaeth o atgofion o dyddiau golchi pobl hyn a gasglwyd drwy brosiect Atgofion O’r Golchdy.

Diolch yn fawr i’r myfyrwyr canlynol o Ysgol Maes Y Gwendraeth am greu’r lluniau hyn: Nathan Davies, Cara Edwards, Elder Fern, Bethany Flear, Charlotte Ffrangeg, Manon Jones, Chloe Lewis, Jenni Norris, Megan Samuel, Jessica Thomas, Ffion Thomas, Aimee Priller

 

Gwasgwch y botwm ‘chwarae’ i glywed atgofion o’r diwrnod golchi gan bobl hyn sy’n rhan o gynllun gofal ychwanegol Cartref Cynnes, yn siarad gyda’r artist penny d jones.

Gweler y testun isod:

Un o’r pethau mwyaf pwysig yw fod rhaid iddyn nhw fynd mewn i rhyw lyfrgell, fel bod ni ddim yn anghofio nhw. Ni’n dod i oedran nawr, ond mae’r atgofion sydd gen i yn mynd nol i’r pedwardegau a felly mae gen i atgof o fy mamgu yn golchi mewn padell bren a ‘rubber’ gyda hi yn y bac oedd islaw. Roedden ni byw mewn pentref diwydianol er o’n ni mewn strydoedd cul ond mae’n amlwg oedd y golchi i gyd yn cael ei wneud y tu allan i’r tŷ, achos doedd dim teclunau  i gael sy gyda ni heddiw.  Ag yn yr amser hynny hefyd roedd lot o bethau yn digwydd ar y glo tan oedd yn berwi y dillad i nhw gael disgleirio yn wyn ar y lein a  rhan o hwnnw hefyd oedd startsh. Roeddech chi’n gorfod gwneud y startsh. Fel plentyn bach dwi’n cofio helpu mamgu i wneud hyn. Rydych chi’n gwneud y startsh oedd e’n dod mewn pecyn Robin. Roeddech chi’n dodi llond llywed startch mewn bowlen, ychydig o ddŵr bewr a roeddech chi’n gadael i oeri a’i wneud i pa ansawdd oeddech chi moyn y startsh. Os oedd rhwbeth oedd eisiau coleri gwyn gyda lês byddai eisiau startsh trwm. Ar gyfer Bonedi plant bach, a nhw’n ffrils i gyd, byddech chi’n dodi fe mewn yn yn starsh cryf. Os oedd rhwbeth ysfgafn byddechchi’n dodi startsh siwgr mewn dillan, ond roedd hwnna’n dod mwy yn y 60au, amser ro’n ni’n dawnsio mewn dillad ffrils i gyd.

Fi’n cofior bag ‘blue’ , ‘blue bag’. Roedd hynny’n mynd mewn i’r dŵr, a roeddech chi’n cael tawch bach o lesni ar y dŵr, i wneud iddynt ddisgleirio’n wynach. Roedd hynny’n broses hir a gweud y gwir, roedd hin ddiwrnod o olchi, ac os oedd hi’n bwrw glaw, wel, roedd hi’n ddiflas!  

Roedd rhaid golchi dydd llun. Roedd ansawdd i bob diwrnod yn yr hen amser. Dydd Llun oedd diwrnod golchi. Smwddio ar dydd Mawrth, a dydd Gwener oedd diwrnod crasu. A crasu bara, bydde chi’n dod mewn adre o’r ysgol, a roedd arogl y bara i gyd. Roedden nhw’n dechrau wrth ddrws y bac, a roedd y bara yn codi, a rhywun yn gweiddi “peidiwch a cau’r drws yna, peidiwch a gadael yr awyr i ddod mewn, neu bydd y bara yn mynd lawr”.

Cefais i’n magu yn y Tymbl. A cyn hynny roeddwn i’n lle o’r enw Capel Seion, a roedd gen i tair mamgu, hen famgu a dwy famgu, a roeddwn i’n rhedeg mewn i’w cartrefu i gyd felly nes i ddysgu llawr wrthyn nhw, achos fod pobl yn dysgu wrth pobl sy’n henach.

Roedd golwyr yn fy nheulu i, roedd fy nhad yn gweithio yn y gwaith glo. Gôf oedd fy nhad, yr amser yna roedd o’n pedoli ceffylau oedd yn mynd dan ddaear, a roedd yna ddillad brwnt iawn ganddyn nhw. Os gallwch chi feddwl am teulu fy nhad, roedd yna un ar ddeg o blant, ac wyth ohonyn nhw yn ddynion yn gweithio yn y gwaith glo, a faint o olchi oedd i wneud?

Ffermwyr oedd yn fy nheulu i, dynion gwaith caled, lot o olchi, yn y gogledd.Cofiwch Traed Mewn Cyffion gan Kate Roberts, roedd pobl yn gweithio yn y chwarelu, a mae’r glwyr y y de! Tipyn o waith cael nhw’n lân siŵr o fod.

Ac wrth gwrs yn pentrefi’r glofeydd fe gewch chi strydoedd cul. Yn ffodus yn y Tymbl roedd yna stryd llydan, ac felly roedd hi fel ‘motorway’, ond roedd yn nhadcu yn dweud fod ni’n lwcus yn y Tymbl, oherwydd fod y stryd fawr (yr ‘highstreet’) ddim yn agos at eu gilydd. Amser cas ei adeiladu roedd afon yn mynd lawr ac felly roedd rhaid i nhw ymestyn y strydoedd, a roedd y tyddynnod yn dal i fod yno, ond roedd eu ffordd o fyw bach yn wahanol. Tyddynod bach oedden nhw a doedd ddim lle gyda nhw. A roedd hi’n braf i edrych lawr y stryd hynny ar ddydd golchi achos roeddech chi’n gweld y dillad i gyd.

A sut o’n nhw cael y dillad yn lan? Wel roedd y rwber, a roedd y doli. Wedi gwneud o gopr, a roedd dolen arno, a roeddwn i’n defnyddio fe ar gyfer lot o bethau hyd yn ddiweddar, ond ornament ydyw hi nawr. A pan fo’r plant yn dod mae’n nhw’n dweud, “o mae angueddfa gyda ti Margret!”

Roedd y doli yn mynd mewn i’r badell pren, a’r dillad yn y gwaelod, ac yn lle bo’ chi’n rhoi eich dwylio mewn i’r dwr roedd y doli yn pwno’r dillad, lan a lawr, lan a lawr, lan a lawr.

Corduroi neu melfaréd oedd y dillad?

Roedd dull arall o olchi brethyn gwlân, a roedd trwsus yn fwy trwchus eto yn mynd i’r gwaith glo, Roedd crys gwlanen wrth gwrs. Roedd crys gwlanen gan fy nhadcu, a’r coleri i gyd ar wahân, a rheini’n hongian i sychu. Roedden nhw’n tynnu’r chwys, ddim fel y defnyddiau heddi. Dwi’n hunan ddim yn hoffi defnyddiau synthetic, achos mae’n tynnu chwys, mae’n creu arogl gwael gyda’r corff. Ond roedd gyda ni gwlân, brethyn cartref, a roedd y dillad yn cael eu gwneud – gwniadwraig oedd fy mam, felly roedden nhw’n gwneud y crysau i gyd, ond yn prynu’r coleri. Coleri gwyn gyda stydiau.

Doedd dim dynion yn ein tŷ o gebl, achos roedd dad wedi marw pan oeddwn i’n dair, roedd mam wedyn wedi mynd rownd ffermydd. Rwy’n cofio un ffarm roeddwn i’n golchi, glanhau’r tŷ i gyd a smwddio, am coron i gyd.

Beth yw coron nawr? 50p?

Sut oedd hi’n sychu ar ddiwrnodau gwael? Byddai methu smwddio yn y prynhawn.

Fi’n cofio’r spin dryer cyntaf yn ein tŷ ni. Dyma’r teclun cyntaf, wedi neud gan Hoover, yn siglo o gwmpas. Felly roedd hwna yn gwella pethau, roeddwn i’n bwty deg mlwydd oed pan ddoth hynny, felly roed hynny rhyw 60 mlynedd yn ôl.

Ond dwi’n cofio’r peiriant golchi cyn trydan chi’n gwbod? Roeddech chi’n ei droi, a roedd y mangl unwchben. Fi’n cofio mam wastod yn dweud, “ dwylo bach, bydd yn ofalus gyda’r mangl”, gall fy nwylo bach i fynd mewn i’r mangl. Ond doedd dim trydan. Roedd hi’n flinedig iawn!

Weithiau roedd mangl ar wahân, falle tu fas, mas yn y bac, yng ghefn y ty, a roedd hwnw ar stondyd, a roeddech chi’n dodi pethau fel sheets gwely, ac unrhywbeth trwm mawr, a pan oeddwn i’n blentyn bach un o’r pethau cyntaf dwi’n cofio “ sa di yna nawr, a gelli di troi y ringer”, a gallwch chi fwydo’r dillad i mewn a padell oddi tano yn cymeryd y dŵr. A’r unig gwaith fwy caled oedd corddi’r menyn, troi’r fyddau fawr, byddai’n waeth na golchi!

Cyn dyddiau’r sebon a golchi, mae yna gerdd ‘Crys y Mab’, o’r 15fed Ganfrif yn sôn am ferch yn golchi crys ei chariad odan bont Aberteifi, “fel yr oedwn yn golchi dan ben pont Aberteifi, a golchffon aur yn fy llaw”, nawr tybed beth yw golchffon? Efallai rhywbeth tebyg i’r rwber? “ a chrys fy nghariad dano”. A beth oedden nhw’n gwneud heb sebon?

Roedd Halen yn cael ei ddefnyddio i gymeryd smotyn allan.

Mae gwahanol sebonau dros y flynyddoedd, roed Carbolic soap, Lifebuoy Soap, Puritan, a doedd dim pwdwr golchi. Felly roed gyda chi blocyn o sebon caled.

 

15 awr yr wythnos

Mae Oriel Myrddin am benodi unigolyn cymwys sy’n meddu ar gymhelliad cryf i sbarduno, hwyluso a darparu amrywiaeth o weithgareddau celf weledol gyda golwg ar gynyddu ymwybyddiaeth leol o’r oriel a’r modd y’i defnyddir gan amrywiaeth o grwpiau defnyddwyr.

Mae angen Cymraeg llafar i gyflawni’r swydd hon. Gellir estyn cymorth ar ôl y penodiad i gyrraedd y lefel hon.

Mae’r swydd hon yn amodol ar wiriad Gwasanaeth Datgelu a Gwahardd (DBS).

Am drafodaeth anffurfiol cysylltwch â Meg Anthony ar 01267 224834.

Dyddiad cau: 13/06/2016

I ymgeisio ac am ragor o wybodaeth

Cymerwch pip ymlaen llaw ar Gwaith Maes, arddangosfa unigol gan y gwneuthurwarig o fri Dail Behennah. Mae hi wedi ei chydnabod yn rhyngwladol am ei ffurfiau hardd o bren helyg, gwyfrau a ac eitemau a gasgliwyd. Yn wneuthurwraig basgedi’n wreiddiol, cyrhaeddodd Dail drobwynt mawr yn ei bywyd yn ddiweddar wrth iddi hi ffarwelio a’i chartref yng Ngogledd Sir Benfro, ysbrydoliaeth y gwaith yma. Mae Dail yn fesitres ar ei chrefft, yn gallu cyfuno barddoniaeth lle a chof gydag arbenigedd technegol manwl.

Mae pob llinell, cyfarfyddiad a chysylltiad yn gofnod wedi’i ystyried yn ofalus o daith gorfforol ac emosiynol- i gyd wedi’u gwreiddio yn y rhan hon o Gymru.

Yn ystod gyrfa o 25 mlynedd mae Dail wedi dangos mewn arddangosfeydd a gwneud comisiynau mawreddog ar draws y byd ac mae ei gwaith mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus yn y DU, UDA ac Ewrop.

Arddangosfa ar agor: 28Mai-30 Gorffennaf 2016 Llun-Sad 10 am-5pm

 

Rydym yn falch iawn o allu cynnig cyfle prin i chi gymryd rhan mewn gweithdy dau ddiwrnod arbennig yn Oriel Myrddin gyda Dail Behennah. Dyma cyfle prin i brofi’r broses greadigol ac i ddechrau creu eich gwrthrychau eich hun.

Bwydwch eich ymarfer creadigol ar weithdy penwythnos gyda Dail Behennah: Ymatebion i’r bwrdd natur

11 a 12 Mehefin 2016, 10.30-4pm.

I gyd-fynd â’i sioe unigol Gwaith Maes yn Oriel Myrddin , rydym yn cynnig gweithdy dau ddiwrnod creadigol gyda Dail Behennah . Yn ystod y cwrs deuddydd byddwch yn cael eich tywys i fyfyrio ar yr arddangosfa am ysbrydoliaeth ac yna cydosod bwrdd natur gan ddefnyddio gwrthrychau a ddarganfuwyd. Byddwch yn gwneud cyfres o samplau sy’n archwilio priodweddau gwifren, ffoil a gwrthrychau a ddarganfuwyd ac yn gwneud eich gwrthrychau bach eu hunain mewn ymateb i’r bwrdd natur. Cyfle i weld proses artistig Dail a rhoi lle i ddatblygu eich syniadau a sgiliau gwneud eich hun. Dechreuwch gerdded a chasglu a dewch â’ch gwrthrychau a ddarganfuwyd ar gyfer y bwrdd natur.

Y Gost £120

Addas ar gyfer 16+ oed.

Darperir Te a choffi. Mae angen i gyfranogwyr ddod phecyn bwyd. Nid oes angen unrhyw brofiad gwaith metel blaenorol. Darperir deunyddiau ond gallwch ddod a phethau ynchwanegol i arbrofi.

Rhaid archebu lle- Ffoniwch 01267 222775, neu e-bostiwch SStacey@carmarthenshire.gov.uk

 

Mae’r arddangosfa Notorious, gan Anthony Rhys ( 9 Ionawr – 12 Mawrth 2016) yn dangos cyfres o bortreadau pwerus wedi eu hysbrydoli gan straeon go iawn a ffotograffau o Archifau Caerfyrddin. Mae’r arddangosfa hon yn cynnig cyfle gwych ar gyfer defnydd trawsgwricwlaidd gan ei fod yn cyffwrdd ar hanes lleol Cymru Fictoraidd, llythrennedd, materion cymdeithasol a moesol yn ogystal â chelf weledol.

Archebwch daith dywys am ddim o’r arddangosfa gyda’n staff addysg a lawrlwytho’r adnodd ystafell ddosbarth rhad ac am ddim i’w defnyddio yn yr ysgol .

Adnodd ysgolion Drwg-enwog

Adnodd Drwg-enwog i Ysgolion

Cliciwch yma i lawrlwytho’r templed papur newydd Drwg-enwog

Templed Papur Newydd

Anfonwch gopïau o bapurau newydd gorffenedig eich grŵp i chynnwys yn ein oriel ar-lein .

 

Prosiectau Oddi ar y Safle

O gwmpas y lle

Digwyddiadau Arbennig

Pâr

Cofrestrwch ar gyfer y newyddion diweddaraf